Minder oestrogeen, meer ontsteking: wat er in je lichaam gebeurt rond de overgang

Daardoor worden veel vrouwen tijdens de overgang duidelijk ontstekingsgevoeliger – een kernmechanisme bij overgang ontstekingen – wat je terugziet in bloedwaarden, klachten én ziekte­risico.

Oestrogeen als immuun- en ontstekingsremmer

Oestrogeen is geen “gewoon” vrouwelijk hormoon. Er zitten oestrogeen­receptoren op:

• immuuncellen (je afweer)
• bloedvaten
• hersencellen
• vetweefsel

Via die receptoren:

• versterkt oestrogeen de antivirale afweer (beter opruimen van virussen) ¹- tempert het ontstekingscellen (zoals macrofagen) en remt belangrijke ontstekingsroutes, zodat stoffen als IL‑6 en TNF‑α lager blijven ¹- helpt het je lichaam om na een ontsteking weer naar “ruststand” te gaan ²In laboratoriumonderzoek met immuuncellen is te zien dat 17β‑estradiol de “aanvals­fase” van ontsteking verkort en de herstelfase versnelt ².

In diermodellen van artritis zie je hetzelfde:
als de eierstokken worden weggehaald (dus weinig oestrogeen), wordt de gewrichtsontsteking erger.
Krijgen de dieren weer estradiol, dan nemen zwelling, ontstekingscellen en TNF‑α in het gewricht weer af ³. Dit sluit aan bij het klinische beeld dat vrouwen na de overgang gevoeliger zijn voor allerlei ontstekingsziekten ⁴.

Wat er gebeurt als het oestrogeenschild wegvalt

Rond de laatste menstruatie verandert er veel, en precies in deze fase spelen overgang ontstekingen een centrale rol.

• In de grote SWAN‑studie, waarin vrouwen ruim 20 jaar zijn gevolgd, stegen bij veel vrouwen de ontstekingsmarkers hs‑CRP en IL‑6 vanaf ongeveer 1 jaar vóór tot 3 jaar na de laatste menstruatie ⁵.
• Overzichtsartikelen beschrijven dat het dalen van oestrogeen in de menopauze samenhangt met een soort “onopgeloste” laaggradige ontsteking in bloedvaten en immuunsysteem, een typisch patroon bij overgang ontstekingen⁸
• Bij perimenopauzale vrouwen – zeker met overgewicht – zie je hogere IL‑6, CRP en meer insuline­resistentie: een patroon dat past bij chronische laaggradige ontsteking en meer risico op metabole ziekten ⁹.

Op celniveau verschuift de balans: minder oestrogeen → meer ontstekingsstoffen (zoals IL‑6 en TNF‑α) via bepaalde signaalroutes in de cel. In de hersenen kan dat zorgen voor neuro­ontsteking, wat weer gelinkt is aan depressie en cognitieve problemen ¹¹. De (peri)menopauze wordt daarom wel een systemische ontstekingsfase genoemd die latere hersen­schade (zoals bij dementie) kan voorbereiden ¹²

Bij vrouwen met HIV zie je hetzelfde principe: tijdens de menopauze versterkt oestrogeendaling de chronische ontstekingsactiviteit en afweer­activatie ¹³.

Samengevat:

• Vóór de menopauze helpt oestrogeen ontsteking opstarten als dat nodig is, maar ook weer op tijd uitzetten.
• Na de menopauze valt dat rem‑ en herstelmechanisme grotendeels weg. Je immuunsysteem blijft dan makkelijker “op een laag vuurtje” ontstoken.

Gevolgen: meer gevoeligheid voor chronische en post‑infectieuze klachten

Door die verschuiving naar meer ontsteking neemt de gevoeligheid toe voor:

• hart‑ en vaatziekten en vaatproblemen ¹⁴- osteoporose en gewrichtsklachten, mede via ontstekingsmechanismen ⁸- depressie en achteruitgang van geheugen en concentratie, door ontsteking in de hersenen ¹¹- auto‑immuunachtige aandoeningen of een verergering daarvan, zoals reuma en andere reumatische ziekten⁴ Bij COVID‑19 is beschreven dat hogere natuurlijke spiegels van oestrogeen en progesteron een overdreven ontstekingsreactie (cytokinestorm) kunnen afremmen en tegelijk de antivirale afweer verbeteren. Dat kan helpen verklaren waarom premenopauzale vrouwen gemiddeld beter beschermd lijken dan mannen ¹. Na de overgang valt ook dat voordeel gedeeltelijk weg.

Daarom merken veel vrouwen rond de menopauze dat ze:

• langer klachten houden na een virusinfectie
• meer last krijgen van “vage” ontstekingsklachten zoals stijfheid, spier‑ en gewrichtspijn
• gevoeliger worden voor post‑virale of post‑COVID‑achtige syndromen

Niet omdat ze “zwakker” zijn, maar omdat het hormonale beschermschild objectief dunner is geworden.

Wat je zelf kunt doen: ontsteking remmen als hormonen dalen

Als oestrogeen minder remmend werkt, worden leefstijlkeuzes die ontsteking dempen extra belangrijk.

Beweging

Bij postmenopauzale vrouwen laat onderzoek zien dat regelmatig bewegen (wandelen, fietsen, krachttraining of combinatie):

• ontstekingsstoffen als CRP, IL‑6 en TNF‑α verlaagt
• de beschermende stof adiponectine verhoogt ¹⁵ In een studie met 12 weken krachttraining bij vrouwen met overgewicht:
• daalde CRP met ruim 21%
• werd de stijging van TNF‑α afgeremd
• bleef de daling van adiponectine deels tegengegaan ¹⁴ Ook bij oudere volwassenen in het algemeen laten overzichtsstudies zien dat verschillende vormen van langdurige beweging CRP, TNF‑α en vaak ook IL‑6 verlagen ¹⁶.

Voeding

Voeding kan een deel van het weggevallen oestrogeeneffect op ontsteking opvangen:

• Een meta‑analyse van 24 onderzoeken bij postmenopauzale vrouwen laat zien dat (natuurlijke) sojaproducten (zoals tofu, tempeh, sojamelk) het CRP gemiddeld met ongeveer 9% verlagen. Dat wijst op een bescheiden maar betekenisvol ontstekingsremmend effect ¹⁷
  

Hormonale ondersteuning (in overleg met arts)

Dieronderzoek laat zien dat estradiolvervanging in een artritis­model de ontsteking in het gewricht duidelijk remt (minder zwelling, minder neutrofielen, lagere TNF‑α) ³. In reviews wordt beschreven dat oestrogeen via zijn receptoren ontstekingsroutes (zoals NF‑κB) kan afremmen en ontstekingsremmende stoffen juist kan versterken ¹⁰.

Dat vormt de biologische basis onder hormonale therapieën die niet alleen opvliegers, maar mogelijk ook systemische ontsteking, stemming en sommige gewrichtsklachten kunnen beïnvloeden. Dit is altijd maatwerk en iets om met een arts te bespreken.

De kernboodschap

• Oestrogeen stuurt je immuunsysteem aan en remt te lang aanhoudende ontsteking.
• Rond de (peri)menopauze daalt oestrogeen, waardoor dat beschermingsmechanisme zwakker wordt.
• Grote onderzoeken laten zien dat in deze fase ontstekingsmarkers als CRP, IL‑6 en TNF‑α vaak stijgen: een verschuiving naar een laaggradige, “inflammaging”-stand ¹⁵.
• Daardoor worden vrouwen gevoeliger voor chronische ontsteking, post‑infectieuze klachten, hart‑ en vaatziekten, osteoporose, depressie en cognitieve achteruitgang ¹¹.
• Leefstijl (voeding, beweging, slaap, stress) én – waar passend – hormonale ondersteuning kunnen helpen om die ontstekingsbalans weer gunstiger te maken ¹⁵.

De overgang is dus geen puur “psychologisch probleem” of alleen een verhaal van opvliegers, maar een lichamelijke verschuiving in hormoon‑ én immuunbalans. Dat verdient serieuze aandacht – én gerichte ondersteuning.