Long COVID: Immunecho, Ontsteking & HPA-as

Veel patiënten vertellen: “Ik heb geen COVID meer, maar ik voel me nog steeds niet mezelf.” Sommigen zijn al uitgeput bij het opstaan, anderen hebben aanhoudende spierpijn of ervaren een hardnekkige hersenmist waardoor focussen moeilijk wordt. De acute infectie is voorbij, maar het lichaam gedraagt zich alsof het nog steeds ergens tegen vecht.

Bij een deel van deze mensen vinden we dezelfde rode draad: het immuunsysteem heeft zich na SARS‑CoV‑2 niet volledig “gereset”. De sterke immuunactivatie die tijdens de infectie noodzakelijk was, blijft bij hen in meer of mindere mate aanstaan. Dit leidt tot een toestand van chronische, laaggradige ontsteking en een reeks hardnekkige klachten¹

Hoe beïnvloedt Long COVID het immuunsysteem?

Bij Long COVID zien we geregeld een soort “immuun‑echo”:

aanhoudende activering van afweercellen en verhoogde ontstekingsstoffen (cytokinen)
tekenen van immuundysregulatie en soms auto‑antilichamen
aanwijzingen voor virale resten of persisterende antigenen die het immuunsysteem blijven prikkelen ²

Deze processen hangen samen met veelvoorkomende symptomen als vermoeidheid, spier‑ en gewrichtspijn, cognitieve problemen en slaapproblemen³.

Daarnaast kan chronische ontsteking andere structuren aantasten. Veranderingen in de bloed‑hersenbarrière, neuro‑inflammatie en microklonters worden in verband gebracht met “brain fog” en andere neurologische klachten⁵. Tegelijkertijd worden bij Long COVID vaak verstoringen van het darmmicrobioom en verhoogde darmpermeabiliteit gevonden. Dit draagt bij aan systemische ontsteking en beïnvloedt via de darm‑brein‑ en darm‑HPA‑as zowel immuunsysteem als hersenfunctie⁸.

De rol van het stresssysteem (HPA‑as) in Long COVID

Het stresssysteem – vooral de hypothalamus‑hypofyse‑bijnier (HPA)‑as – vormt normaal een belangrijke rem op ontsteking. Cytokinen die vrijkomen bij infectie activeren de HPA‑as; het daaropvolgende cortisol dempt vervolgens de ontstekingsreactie en helpt schade te beperken¹¹.

Bij COVID‑19 en Long COVID zijn meerdere vormen van HPA‑ontregeling beschreven:

SARS‑CoV‑2 kan direct de hypothalamus, hypofyse en bijnieren aantasten en zo de stressas verstoren ¹².
Een veranderde darm‑brein‑HPA‑as met dysbiose, verminderde vagus‑activiteit en ontregelde neurotransmitters kan leiden tot afwijkende cortisolspiegels en neuro‑inflammatie ¹³.
Een verzwakte of vlakke HPA‑respons vermindert de rem op pro‑inflammatoire cytokinen, wat bijdraagt aan chronische laaggradige ontsteking, vermoeidheid, stemmingsklachten en cognitieve problemen ⁸.

Nieuwe modellen beschrijven Long COVID als een verstoring van een vagus–HPA–mitochondriën‑as: verlaagde vagale toon, HPA‑dysfunctie en mitochondriale stress versterken elkaar en houden zowel ontsteking als energieproblemen in stand¹⁴. Dit sluit aan bij de overlap tussen Long COVID en andere stress‑ en post‑virale syndromen, waar HPA‑dysregulatie ook een rol speelt¹³.

Waarom ontwikkelen sommige mensen langdurige symptomen?

Onderzoek laat zien dat er niet één enkel mechanisme is, maar een samenspel van factoren:

Virale persistentie / antigene resten die lokale ontsteking en immuunactivatie onderhouden¹.
Ontregeld immuunsysteem met cytokine‑onbalans, auto‑antilichamen en T‑cel‑uitputting ³.
Vasculaire en stollingsveranderingen, waaronder microtrombose en endotheelbeschadiging, die weefselslechte doorbloeding en energiegebrek in spieren en hersenen kunnen veroorzaken⁶.
Darmdysbiose en lekke darm, die laaggradige ontsteking en HPA‑ontregeling in stand houden via de darm‑brein‑as⁸.
Verstoord stresssysteem (HPA‑as) met afwijkende cortisolregulatie, waardoor de fysiologische rem op ontsteking vermindert en neuro‑psychiatrische en somatische klachten worden versterkt ⁸.
Individuele kwetsbaarheden zoals leeftijd, comorbiditeit, bestaande auto‑immuunreacties en microbioomsamenstelling ³.

Elke patiënt heeft een eigen combinatie van deze mechanismen. Dat onderstreept het belang van een gepersonaliseerde benadering ³.

Wanneer ontsteking verandert in symptomen

Langdurige immuunactivatie en stressasdysregulatie uiten zich in een patroon van klachten dat onderling samenhangt:

Aanhoudende vermoeidheid en inspanningsintolerantie kunnen ontstaan wanneer pro‑inflammatoire cytokinen de mitochondriale energieproductie verstoren, microvasculaire doorbloedingsproblemen optreden en de HPA‑as niet adequaat remt op ontsteking ³.
Spier‑ en gewrichtspijn worden in verband gebracht met lokale ontsteking, sensitisatie van pijnreceptoren en microklonters die weefselperfusie verminderen¹.
Brain fog en cognitieve klachten hangen samen met neuro‑inflammatie, glia‑activatie, verstoring van de bloed‑hersenbarrière én ontregeling van de darm‑brein‑ en HPA‑as¹⁰.
Slaapverstoring, angst en stemmingsklachten weerspiegelen de nauwe koppeling tussen immuunsysteem, HPA‑as en centraal zenuwstelsel; chronische cytokine‑stimulatie kan zowel de cortisolhuishouding als neurotransmissie verstoren¹³

Zo ontstaat een vicieuze cirkel waarin een immuunsysteem en stresssysteem die te lang in “alarmmodus” blijven, uiteenlopende lichamelijke en cognitieve klachten voeden ³.

Hoe we vanuit functionele geneeskunde ingrijpen

Bij NewMedix worden symptomen gezien als signalen van een onderliggend biologisch onevenwicht. Daarom wordt klinische beoordeling gecombineerd met gerichte diagnostiek:

Evaluatie van immuunsysteem, ontsteking en stressas
- Metingen zoals CRP, ferritine en andere ontstekingsmarkers, die bij een deel van de Long‑COVID‑patiënten verhoogd blijven⁷.
- Analyse van auto‑antilichamen en immuunprofielen om immuundysregulatie en auto‑immuniteit in kaart te brengen³.
- Waar mogelijk beoordeling van HPA‑functie (bijv. cortisolprofiel) bij patiënten met uitgesproken vermoeidheid, stressintolerantie en stemmingsklachten, gezien de beschreven impact van SARS‑CoV‑2 op de stressas¹².
Energiehuishouding en darmmicrobioom
- Beoordeling van mogelijke mitochondriale disfunctie en metabole verstoringen, die samenhangen met vermoeidheid en post‑exertionele malaise¹⁴.
- Analyse van darmmicrobioom en darmpermeabiliteit, gezien de centrale rol van de darm in immunoregulatie, de darm‑brein‑HPA‑as, neuro‑inflammatie en Long‑COVID‑symptomen¹⁰.
Gepersonaliseerd interventieplan
- Ontstekings- én stressmodulatie via een overwegend anti‑inflammatoir voedingspatroon (veel vezels, groenten, gezonde vetten, weinig ultrabewerkte suikers) en leefstijlaanpassingen. Dit sluit aan bij bewijs dat voeding, microbiota en HPA‑as elkaar wederzijds beïnvloeden¹⁰.
- Gepersonaliseerde supplementatie, bijvoorbeeld vitamine D, omega‑3‑vetzuren, co‑enzym Q10, magnesium of B‑vitaminen, afgestemd op individuele tekorten en behoeften. Omega‑3‑vetzuren zijn daarbij interessant omdat zij zowel ontsteking als HPA‑as en stemming kunnen moduleren¹³.
- Zo nodig aanvullende therapieën (bijv. intraveneuze nutriënten, gerichte revalidatie) in overleg met andere disciplines³.
Herstelbevorderende gewoonten en stressregulatie
Er wordt veel nadruk gelegd op interventies die zowel het immuunsysteem als het stresssysteem kalmeren:
- Structureren van slaap, graduele en symptom‑geïnformeerde fysieke activiteit,
- stressreductie (mind‑body interventies, ademhaling, ontspanning),
- het ondersteunen van sociale verbinding en psychologische veerkracht.
Dit sluit aan bij literatuur die laat zien dat stress‑ en HPA‑regulatie een directe impact heeft op ontstekingsniveaus en immuunbalans¹⁷.

Praktische adviezen voor het dagelijks leven

De genoemde leefstijlaanpassingen – anti‑inflammatoir eten, aandacht voor het microbioom, stressreductie, regelmatige maar gedoseerde beweging en goede slaap – sluiten aan bij wat in recente reviews naar voren komt als zinvolle, laag‑risico strategieën om zowel immuunsysteem als HPA‑as te ondersteunen bij Long COVID s¹⁵.. Ze vormen geen volledige behandeling, maar creëren een biologisch gunstiger milieu voor herstel.

Waarom kiezen voor een gepersonaliseerde aanpak?

Long COVID is geen uniforme aandoening, maar een parapluterm voor verschillende biologische subtypen, met uiteenlopende combinaties van virale persistentie, immuundysregulatie, HPA‑ontregeling, microklonters, endocriene verstoringen en darmdysbiose¹⁰.

Een aanpak die begint bij de individuele biologie – immuunsysteem, stressas, darm, energiehuishouding – sluit daarom het beste aan bij de huidige stand van de wetenschap.